Rolnictwo nie narodziło się w Europie. Przywędrowało z Anatolii i Żyznego Półksiężyca, gdzie już ok. 9500 lat p.n.e. ludzie zaczęli uprawiać pszenicę i jęczmień oraz udomawiać owce i kozy. Do Europy ta „neolityczna rewolucja” dotarła falami, głównie dwiema drogami: przez Bałkany wzdłuż Dunaju oraz wzdłuż wybrzeży Morza Śródziemnego.
Dwie drogi, dwa tempa
Szlak naddunajski niosły ze sobą społeczności kultury ceramiki wstęgowej rytej — jedne z pierwszych rolniczych osad w środkowej Europie, datowane na ok. 5500 p.n.e. Szlak śródziemnomorski był szybszy: rolnicy i żeglarze przemieszczali się od wyspy do wyspy, docierając na Sycylię, do południowej Francji i na Półwysep Iberyjski w ciągu zaledwie kilku stuleci.
Nie tylko import, ale i mieszanie
Badania genetyczne z ostatnich dwóch dekad pokazały, że rozprzestrzenianie rolnictwa w Europie to nie tylko transfer wiedzy, ale też migracja ludzi — rolnicy anatolijscy w dużej mierze zastąpili lub wymieszali się z miejscowymi łowcami-zbieraczami. Do ok. 4000 p.n.e. rolnictwo dotarło niemal do wszystkich zakątków kontynentu, docierając na Wyspy Brytyjskie i do Skandynawii jako jedne z ostatnich regionów.
Osiadłe życie przyniosło ze sobą nadwyżki żywności, wzrost populacji — i nowe problemy: choroby odzwierzęce, konflikty o ziemię oraz potrzebę organizowania większych społeczności. To właśnie z tej potrzeby zrodzi się kolejny wielki projekt epoki: budowa monumentalnych, kamiennych konstrukcji, którym poświęcamy następny rozdział.